Przeciwciała przeciw białkom mielinowym.

 

 



Mielina jest podstawowym składnikiem osłonek włókien nerwowych, zarówno w obrębie ośrodkowego, jak i obwodowego układu nerwowego. Jakkolwiek istnieją różnice w składzie białek mielinowych pomiędzy mieliną izolowaną z OUN, a mieliną pochodzącą z obwodowego układu nerwowego, głównymi składnikami mieliny pozostają zasadowe białko mieliny (MBP), glikoproteina związana z mieliną (MAG), mielinowe białko oligodendrocytów (MOG), które najczęściej stają się autoantygenami. Ludzka mielina izolowana z ośrodkowego lub obwodowego układu nerwowego zawiera szereg potencjalnych autoantygenów, opisanych jako m.in.: P0, P2, PLP (białko proteilipidowe), DM-20, białko mieliny obwodowej-22 (PMP-22), białko Wolfgrama, zasadowe białko mieliny (MBP), mielinowe białko oligodendrocytów (MOG), glikoproteina związana z mieliną (MAG), cząstka przylegania komórek nerwowych (NCAM) i inne. Białka te uczestniczą głownie w mielinogenezie, a powstające w przebiegu patologii ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego autoprzeciwciała przeciw tym białkom mogą mieć dużą wartość diagnostyczno-rokowniczą.


Polineuropatia jest powszechnym zespołem neurologicznym związanym z licznymi schorzeniami układowymi jak np. cukrzycą lub zespołem zależności alkoholowej, jak również ze stanami niedoborowymi (niedobory witaminy B12 lub kwasu foliowego). Opisano też charakterystyczne postaci polineuropatii wtórnych związane z występowaniem swoistych przeciwciał przeciw MAG, która stanowi około 1% białek mieliny obwodowej. Innymi białkami są glikoproteiny P0, P1 (odpowiednik zasadowego białka mieliny w OUN) i P2. Glikoproteina P0 jest białkiem specyficznym dla obwodowego układu nerwowego, natomiast glikoproteiny P1 i P2 występują także w OUN. Wysokie miana przeciwciał anty-MAG (sięgające nawet 1 : 12 800 000) występowały głownie u pacjentów z polineuropatią związaną z występowaniem paraproteinemii (białko monoklonalne w klasie IgM), jakkolwiek opisywano też ich występowanie w gammapatiach klasy IgG i IgA oraz polineuropatiach nie związanych z obecnością białka M w surowicy. Poliklonalne przeciwciała anty-MAG IgM opisywane były rzadko u pacjentów ze stwrdnieniem rozsianym, zespołem Gauillain-Barre, przewlekłymi polineuropatiami lub miastenią. Autoprzeciwciała przeciw MAG wykrywano ponadto w stwardnieniu zanikowym bocznym (ALS). W neuropatii czuciowej związanej z gammapatią monoklonalną o nieznanym znaczeniu (MGUS) przeciwciała te wykrywane były u 50% pacjentów, a ich miana korelowały ze stopniem ubytku mieliny oraz obniżeniem przewodnictwa nerwowego i czasem latencji (residual latence). Natomiast obecność przeciwciał przeciw antygenowi P0 związana była głownie z chorobami ucha wewnętrznego.


Oznaczanie przeciwciał przeciwmielinowych było pierwotnie wykorzystywane do badań przesiewowych w neuropatiach idiopatycznych i neuropatiach związanych z paraproteinemią. Okazało się jednak, że kluczową rolę w uzyskaniu miarodajnego wyniku odgrywa właściwe przygotowanie antygenu (sposób izolacji mieliny) – wyniki uzyskane z użyciem nieoczyszczonej mieliny charakteryzowały się niską swoistością kliniczną (wykrywano m.in. wiążące dopełniacz przeciwciała pochodzące z naturalnych limfocytów CD5+, które występowały z równą częstością u zdrowych osób i chorych z neuropatią).


Specyficzna odpowiedź immunologiczna przeciw mielinie w zespole Guillain-Barre i polineuropatii czuciowej u pacjentów z gammapatią monoklonalną obejmuje m.in. autoprzeciwciała przeciw glikolipidom (np. sulfatydom, antygenowi Forssmana, galaktozylo-cerebrozydowi /Gal-Cer/ i gangliozydom, a także przeciwciała przeciw takim glikoproteinom jak zasadowe białko mieliny (MBP), glikoproteina związana z mieliną (MAG), mielinowe białko oligodendrocytów (MOG) oraz antygenom proteolipidowym P2, P0 i PLP.


Przeciwciała przeciw zasadowemu białku mieliny (anty-MBP) związane są głównie z chorobami układu nerwowego przebiegającymi z demielinizacją. Wykrywano je przede wszystkim w surowicy i pmr pacjentów ze stwardnieniem rozsianym, ostrym, idiopatycznym zapaleniem nerwów wzrokowych oraz, rzadziej, u pacjentów z innymi zespołami neurologicznymi, jak zespół Guillain-Barre, podostre stwardniające zapalenie mózgu, przewlekłe, postępujące zapalenie korzeni nerwowych (chronic, relapsing polyradiculoneuritis), polineuropatia nowotworowa, okołoinfekcyjne zapalenie mózgu i rdzenia (parainfectious encephalomyelitis) i guzach rdzenia kręgowego. Wykazano, że przeciwciała anty-MBP występują w dwu formach: wolnej i związanej z MBP (jako kompleksy immunologiczne). Podwyższenie stężenia obu form występowało w SM, jednak w zależności od postaci choroby – w okresach zaostrzenia dominuje forma wolna, a związana – u pacjentów z postępującą postacią choroby. Prawdopodobne jest więc, że wyznaczanie stosunku formy wolnej do związanej przeciwciał anty-MBP może być pomocne w kwalifikowaniu pacjentów do grup z częstymi nawrotami, przewlekle postępującej lub stabilną postacią choroby. Częstość występowania przeciwciał anty-MBP u chorych z ostrym rzutem SM i chorych z postacią przewlekle postępującą tej choroby wynosi 96%, podczas gdy tylko u 17% pacjentów w okresie remisji. W ostrym zapaleniu nerwów wzrokowych częstość występowania tych przeciwciał wynosiła 89%.


W stwardnieniu rozsianym i zapaleniu nerwów wzrokowych odpowiedź immunologiczna obejmuje często produkcję autoprzeciwciał przeciw MBP, MOG, MAG, PLP, P2 i PMP-22. Podobnie w zespole Guillain-Barre występowała produkcja tych autoprzeciwciał.


Stężenia przeciwciał przeciw zasadowemu białku mieliny (anty-MBP) są dość silnie skorelowane z zaostrzeniami i remisjami SM. Występują one także u 64% pacjentów z HIV-zależnymi zespołami neurologicznymi, u 58% dzieci z autyzmem, 30% pacjentów z japońskim zapaleniem mózgu i 30% chorych z podostrym stwardniającym zapaleniem mózgu. Przeciwciała te wykryto po raz pierwszy u pacjentów z SM, wykazując dodatkowo ich produkcję wewnątrztekalną. Dość duże znaczenie diagnostyczno-rokownicze przywiązuje się do stwierdzenia przeciwciała anty-MBP w płynie mózgowo-rdzeniowym osób z pierwszym nawrotem SM oraz u osób z pierwszym epizodem zapalenia nerwów wzrokowych.


Wykazano, że u pacjentów z SM seropzytywnych pod względem antygenów mielinowych (obecne przeciwciała anti-MOG lub/i anti-MBP) częściej istniało wysokie prawdopodobieństwo występowania wczesnych nawrotów SM w porównaniu do pacjentów seronegatywnych. Oznaczanie tych przeciwciał może więc być traktowane jako dodatkowy (uzupełniający np. badania obrazowe OUN) wskaźnik ryzyka wystąpienia kolejnych rzutów SM.


Przeciwciała anty-MBP występują także dość często u pacjentów z chorobą Alzheimera pomimo, że jest choroba pierwotnie obejmująca neurony. Uważa się, że wysoka częstość występowania przeciwciał anty-MBP u tych chorych może odzwierciedlać humoralną odpowiedź immunologiczną przeciw białkom mielinowym związaną z postępem choroby zasadniczej.


Jednak pomimo istnienia wyraźnych przesłanek warunkujących przydatność i zastosowanie kliniczne oznaczania przeciwciał przeciw MBP i przeciw MOG u pacjentów z SM oznaczenia te nie weszły jeszcze do powszechnej praktyki klinicznej. Duże znaczenie rokownicze w SM przypisuje się również przeciwciałom anty-Glc(alpha1,4)Glc(alpha).


Podsumowując można stwierdzić, że oznaczanie wybranych przeciwciał przeciwmielinowych (w połączeniu z diagnostyką obrazową OUN oraz takimi badaniami laboratoryjnymi jak ocena wewnątrztekalnej produkcji immunoglobulin – indeksy IgG i obecność „prążków oligoklonalnych” w p.m.r.) może znacząco polepszyć jakość diagnostyki chorób demielinizacyjnych OUN.